Ne shek. IV para Krishtit u krijua Mbreteria Dardane, e cila shtrihej ne territorin e Kosoves se sotme e te krahinave te tjera perreth. Kufijte e saj shkonin ne veri deri te qyteti i Nishit, kurse ne jug deri ne Kukes dhe ne rrjedhen e siperme te Vardarit.

Mbreti i pare dardan qe njohim, eshte Longari. Pas tij erdhen mbreterit Bato dhe Monun. Rolin kryesor ne mbreteri e luajti fisi i dardaneve. Ne kete mbreteri benin pjese edhe fise te tjera, nder te cilat njohim galabret dhe thunatet. Dardania ishte e njohur ne boten e lashte per tokat e saj te gjera e pjellore, per punimin e arit dhe per perpunimin e produkteve blegtorale. I njohur ka qene vecanerisht djathi dardan. Shoqeria ilire e dardaneve mbeshtetej ne sistemin  skllavopronar. Shkrimtaret antike tregojne se dardanet kishin aq shume skllever, sa vetem njeri prej tyre mund te kishte deri ne 1000 veta e ndoshta edhe me shume. Secili nga keta skllever punonte token. Ne kohe lufte sklleverit merrnin pjese ne ushtri, duke pasur si prijes pronarin e tyre. Mbreteria Darane kishte krijuar nje ushtri te fuqishme dhe te organizuar shume mire. Vecori e luftetareve dardane ishte se ata hidheshin te gjithe se bashku ne sulm dhe po keshtu se bashku terhiqeshin me radhe te shtrenguara, duke mos lene ne sheshin e luftes as te plagosurit e tyre. Forcat e kesaj ushtrie u treguan sidomos ne shek. III para Krishtit, kur dardanet qene ne gjendje te mbroheshin nga dyndjet e fuqishme te kelteve, te cilet zbriten nga Evropa Qendrore. Madje dardanet treguan gatishmerine te ndihmonin edhe Maqedonine, qe te perballonte keto sulme. Sic deshmojne shkrimtaret e lashte, historia e Mbreterise Dardane eshte e mbushur me luftera te panderprera kunder Maqedonise dhe me vone kunder romakeve. Me Mbreterine Ardiane, dardanet mbajten marredhenie miqesore, por paten edhe konflikte te shtyre nga aristokracia skllavopronare, qe luftonte per interesa te ngushta, dhe kjo pati pasoja shume te renda ekonomike politike si per ardianet, ashtu edhe per dardanet. Ne mesin e shek. III para Krishtit, kur sundonte mbreti Longar, ushtrite dardane u perpoqen te shtrijne kufijte e tyre deri ne brigjet e Adriatikut duke shfrytezuar faktin qe ushtrite ardiane te mbretereshes Teuta ndodheshin ne Epir. Ky operacion ushtarak fillimisht pati sukses, por me kthimin e ushtrive ardiane nga Epiri, dardanet u detyruan te leshonin tokat e pushtuara e te ktheheshin ne kufijte e meparshem. Pas kesaj Longari i drejtoi ushtrite e tij ne jug dhe pushtoi tokat e Mbreterise Paione, qe ndodheshin ne veri te kufijve te Maqedonise.

2. Lufterat e dardaneve kunder maqedonasve
Rreth vitit 231 para Krishtit luftimet ndermjet dardaneve dhe maqedonasve moren permasa te gjera, sa qe mbeti i vrare edhe mbreti maqedonas Dhimitri II. Pas vdekjes se tij, dardanet i shpeshtuan sulmet ne Maqedoni, derisa Antigon Dozoni i detyroi te largoheshin nga mbreteria e tij. Kur mbreti maqedonas Filipi V ndodhej ne lufte me greket, ne vitin 219 para Krishtit, dardanet vershuan perseri kunder Maqedonise. Ushtrite maqedonase u detyruan te ktheheshin ne trojet e tyre dhe per te perforcuar kufijte veriore pushtuan qytetin me te madh te Paionise, Bylazoren (Velesi). Ne vitin 216 para Krishtit, ushtrite dardane ndermoren nje operacion te fuqishem ushtarak kunder Maqedonise, duke zene 20.000 rober. Ata zbriten deri ne fushen e Argos, ne brigjet e lumit Haliakmon. Kjo fushate u ndoq nga kundersulme te reja qe beri Filipi V kunder dardaneve, duke u shkaktuar atyre humbje te renda ne ushtri. Ne vitin 200 para Krishtit, mbreti dardan Bato, se bashku me ardianet e mbreter te tjere ilire, lidhen aleance me romaket kunder Maqedonise. Kjo i shtyu dardanet te ndermerrnin sulme te reja ne jug te kufirit te tyre. Dardanet nuk pushuan lufterat per te cliruar tokat qe ndodheshin ne jug te mbreterise se tyre, toka qe dikur i perkisnin Mbreterise Paione dhe qe i mbante te pushtuara Maqedonia, duke u mbyllur keshtu atyre rruget tregtare qe i lidhnin me krahinat jugore te Ballkanit. Duke mos qene ne gjendje te nderprisnin sulmet dardane, maqedonasit bene marreveshje me fiset kelte te bastarneve, qe keta te fundit te zhduknin popullsine ilire te dardaneve dhe te vendoseshin vete ne tokat e tyre. Kjo gje nuk u arrit. Dardanet i thyen ushtrite kelte dhe cliruan tokat qe ata kishin pushtuar. Edhe pasi u shkaterruan Mbreteria Ardiane dhe ajo e Maqedonise, Dardania vazhdoi te ishte ende e lire, ndonese nga aleanca me romaket, dardanet nuk arriten perfitimet e deshiruara. Romaket nuk u dhane tokat e Paionise, por vetem te drejten per te tregtuar kripe.

3. Lufterat e dardaneve kunder romakeve
Lufterat e dardaneve kunder romakeve vazhduan per shume vjet me ashpersi shume te madhe, ne rrethanat kur senati romak synonte te shtrinte pushtimet e tij ne te gjitha tokat ilire dhe te arrinte deri ne Danub. Edhe pas shqetesimeve qe u shkaktoi rifillimin e sulmeve kelte, dardanet i vazhduan inkursionet e tyre kunder Maqedonise, e cila ishte kthyer tashme ne province romake. Dardania u be pengese serioze per shume vjet me radhe per ushtrine pushtuese romake, te cilat nuk hiqnin dore nga synimet e tyre. Megjithekete, ne vitin 97 para Krishtit, romaket arriten te vinin nen varesi te perkohshme dardanet dhe fise te tjera fqinje, te cilat me vone i ripertrine forcat dhe u shkaktuan humbje te renda romakeve. Aq te veshtira ishin keto luftera per romaket, sa kur konsulli romak Kurioni pergatitej me 5 legjione te nisej ne lufte kunder Dardanise, njeri nga keto legjione ngriti krye dhe nuk pranoi t’i bindej komandantit te vet te shkonte ne kete lufte qe ushtaret e quanin te rrezikshme. Romaket i krahasonin dardanet me kucedren e Lernes, e cila, edhe kur ia prisnin te gjitha kokat qe kishte, i ringjallte ato perseri. Me kete krahasim ata shprehnin qendrueshmerine e madhe te dardaneve ndaj kundershtareve. Pas lufterave te gjata me romaket, nga fundi i shek. I para Krishtit, dardanet e humben pavaresine e tyre dhe hyne nen varesine e plote te Romes.

Shenim: Ky material eshte marre nga libri i hartuar ne drejtimin e Institutit te Historise te Akademise se Shkencave te Republikes se Shqiperise
Miratuar nga Keshilli Kombetar i Historise prane Ministrise se Arsimit!